GO WILD! Een gids voor het maken van een ‘natuurlijke’ tuin.

tsgw-google-translate

De natuurlijk ogende tuin wint steeds meer terrein in De Lage landen. De vaak als stijfjes ervaren traditionele borders waarin de planten zijn gerangschikt van laag naar hoog, als ware het een ouderwetse klassenfoto, worden steeds vaker omgetoverd in stukjes geschapen natuur.

Internationaal heeft Nederland hier al vele jaren hoog aanzien in en wordt er gesproken over de “Dutch Wave”. De aanpak die onze landgenoot Piet Oudolf hierin hanteert wordt wereldwijd gezien als de nieuwe standaard en heeft van Piet Oudolf de meest invloedrijke tuinarchitect en plantenkenner ter wereld gemaakt. Nu is het ook de tijd om aan uw border te werken en plannen te maken voor het voorjaar, denk daarbij ook eens aan een natuurlijke border en wordt ook pionier van een nieuwe manier van tuinieren! GO WILD! 

Zonder het van elkaar te weten zijn ook Henk Gerritsen, Rob Leopold en Ton ter Linden bezig met wat later bekendheid krijgt als Dutch Wave. Henk Gerritsen’s Prionatuinen waren zijn laboratorium in deze ecologische tuinstijl. Rob Leopold richt kwekerij Cruijdthoeck op primair daarbij was het kweken van zaden en hier combinaties van maken.

Amsterdammer Ton ter Linden (schilderkunst & tuinkunst) krijgt in zijn tuinen in het Drentse Ruinen eindelijk de mogelijkheid om zijn droom uit te laten komen. Terwijl Piet Oudolf de wijde wereld intrekt om zijn vele ontwerpen te kunnen uitvoeren, blijft  Ton ter Linden het liefst in zijn eigen tuin. Hij maakt wel ontwerpen voor privé en bedrijfstuinen maar was toch vooral bezig in zijn eigen tuin de Dutch Wave te promoten. Ton’s tuinen in Ruinen trekken op het hoogtepunt +/- 20.000 bezoekers per jaar!

sp 2

Biodiversiteit en duurzaamheid zijn steeds belangrijker en komen in de nieuwe naturalistische of ecologische wijze van tuinkunst veel beter tot hun recht. Het is op zich al een hele winst als er minder gazon wordt aangelegd wat zeer regelmatig gemaaid moet worden.

In de natuurtuin is niet alleen de rangschikking anders maar zullen we ook een meer verantwoorde plantkeuze doen en zullen we met andere ogen naar de schoonheid van planten gaan kijken.

Is de traditionele border vaak nog samengesteld om van voor tot najaar te presteren de natuurtuin (of hoe je het ook noemen wilt) heeft ons het hele jaar door iets te bieden. In de volgende korte handleiding zult u zien dat door het volgen van enkele vrij simpele stappen vrijwel iedere tuinier in staat is zijn borders een natuurlijker uiterlijk te kunnen geven.

Experimenteer er flink op los.

gt 6 cover

Ontwerp; Ton ter Linden foto; Gert Tabak

Eigenschappen

Bij de traditionele tuin gaan we vaak uit van kleur als één van de belangrijkste eigenschappen. Nu kijken we eerst naar de vorm van de bloem en naar zijn vruchten, dan komt de vorm van het blad en pas vervolgens komt de kleur aan de beurt.

De groeiwijze en de structuur zijn dus belangrijker dan de kleur. Transparantie is een belangrijk begrip in de natuurtuin, het zonlicht wordt gefilterd door de hoogste planten in diverse hoogtes en vormen, zaaddozen vormen een sterk silhouet in het licht. Voor de hogere planten in deze borders kiezen we planten met een fijne structuur of weinig blad.

gt 5
Ontwerp; Ton ter Linden Foto; Gert Tabak

Bij de plantkeuze houden we meer rekening met de herkomst zo zijn inheemse planten uiteraard zeer geschikt maar ook planten uit andere werelddelen met soortgelijke omstandigheden zoals vanaf de Amerikaanse prairie doen het hier uitstekend. Een ander belangrijk aspect bij de plantkeuze is de functie die zij hebben voor het verbeteren van de leefomstandigheden voor bijen, vlinders en andere insecten en dierenleven in het algemeen.

po 2

Inspiratie

Inspiratie kunt u natuurlijk op doen tijdens de vele door het land georganiseerde open tuindagen bij soortgelijke tuinen maar waar kunt u nou beter inspiratie krijgen voor de natuurtuin als in de natuur zelf.

Observeer veel weides, bermen en bossen kijk daarbij goed welke combinaties van planten er in de natuur voorkomen, probeer patronen van planten te herkennen en kijk hoe zij zich herhalen. Let goed op welke planten dominant zijn, welke voorkomen in groepen en weer andere zich solitair vestigen. Kijk goed naar de leefomstandigheden in de natuur. Ook op het internet is veel inspiratie te vergaren, er zijn veel foto’s van bloemenweide’s te vinden en op FloraTube veel video’s.

Plantkeuze

De border van de natuurtuin bestaat in principe uit vaste planten met enkele heesters die we jaarlijks terugsnoeien om ze daardoor niet te laten overheersen en ze mooi compact te houden. Ook zou u vaste planten en heesters kunnen aanvullen met éénjarige zodat u al het eerste jaar veel kleur in de border heeft. Er zijn ook ontwerpen te bedenken met alleen éénjarige planten bijvoorbeeld door een kant en klare zadenmix die dan wel op uw omstandigheden moet zijn afgesteld. Lees hier meer over deze zadenmengsels.

Let verder bij uw plantkeuze op;

  • Zoek naar planten die in de natuur op soortgelijke omstandigheden als in uw tuin leven, denk aan temperatuur, grondsoort, schaduw/zon etc.
  • Gebruik zo veel mogelijk inheemse planten, zij zijn gewend aan onze omstandigheden, zoals grond, waterbehoefte .
  • Gebruik in de natuurtuin zo min mogelijk (over) gecultiveerde planten maar liever de oorspronkelijke botanische soorten.
  • Zoek naar planten die aantrekkelijk zijn voor bijen, vlinders en ander dierenleven (biodiversiteit). Kijk hier voor de lijst van de vlinderstichting.
  • Kijk goed naar de (spreiding van de) bloeitijd en de aantrekkelijkheid  na de bloei, dus de vorming van zaaddozen, bessen, vruchten etc. Veel planten hebben fraai blad en zijn ook zonder bloemen mooi.
  • Zorg voor veel variatie in bladvorm, textuur en bloeiwijze ( aren, schermen, filters, etc)

Piet Oudolf vat het bovenstaande samen als; Een succesvolle plantencombinatie is voornamelijk afhankelijk van vormen; van bloemen of bloeiwijze van soorten die elkaar aanvullen als ze tegelijkertijd bloeien of van bloemen, zaden en planten die goed bij elkaar passen.

 

gt 3 cover gras
Winter in de tuin van Ton ter Linden in De Veenhoop (Frl.) Foto; Gert Tabak

Beplantingsplan.

De bekende landschapsontwerpers gebruiken alle hun eigen manier van het maken voor een beplantingsplan, zo werkt Oudolf met een Matrixplan waarin hij bepaalde combinatie’s (in verschillende lagen) herhaald, vergelijkbaar zijn de modulaire beplantingen van Dan Pearson en de Grids van de Amerikaan Roy Diblik.

Veel Duitse ontwerpers werken met de zadenmengsels en ook Nigel Dunett en James Hitchmough van de Universiteit van Sheffield zijn bekend met dit soort beplantingen, de laatste twee kunnen we zien als DE deskundigen in ecologische beplantingen waarin zij de graad van professor  hebben bereikt.

Dunett, Hitchmough en Sarah Price zijn ook de ontwerpers van de bloemenweide’s bij het Olympische park in Londen. Deze simplistische omschrijving doet natuurlijk geen recht van de manier waarop de grote meesters hun beplantingsplannen creëren maar ik ga hier graag in een vervolg van GO WILD!  meer uitgebreid op in.

Om het voor ons een beetje overzichtelijk te houden maken wij het beplantingsplan in drie lagen. Teken op schaal uw tuin of border (1;50) en gebruik overtrekpapier voor de volgende twee lagen zodat u goed de verdeling kunt bekijken, gebruik bij voorkeur potloden want u zult nog genoeg gaan corrigeren.

De eerste laag, de basis

De eerste laag vormt de basis, hiervoor kiezen we planten die in de breedte groeien en niet hoger zijn dan +/- 30 cm. Deze laag bevat ongeveer 40-50 % van de totale mix.

Gebruik hier dus planten met de eigenschap in de breedte te groeien, zodevormend, matvormend of polvormend en zo bodembedekkers zijn. Een goed voorbeeld is Heuchera villosa deze plant kan wel iets van schaduw verdragen van de bovenste lagen. Een andere zeer geschikte keuze is Coreopsis verticillata ‘Zagreb’, Aster divaricatus, Primula veris en Primula vulgaris .

Is uw beplanting geïnspireerd op de droge weide of steppe dan zijn, Dianthus carthusianorum en Pulsatilla vulgaris goede voorbeelden. Uiteraard zijn ook vele soorten Geranium’s geschikt voor deze laag zoals; Geranium nodosum, phaeum, pratense en psilostemon.

De middelste laag, volop bloei

De middelste laag is +/- 30-100 cm hoog en bevat +/- 30-40 % van de beplanting. Verwerk in deze laag veel planten met een lange bloeiperiode. Let op een wat fijnere textuur van het blad zodat er nog genoeg zon de onderste laag beschijnt.

Gebruik hier planten met een lange periode zoals de onmisbare Sanguisorba’s zij hebben de gewenste “opgaande” groeiwijze met een fijne vertakte structuur en fijne fraaie rood/roze knopjes. Gebruik bij voorkeur Sanguisorba officinalis andere planten voor de middelste laag zijn; Lythrum virgatum ‘Dropmore Purple’, Succisa pratensis, Centaurea nigra, Achillea ‘Credo’, Achnatherum calamagrostis, Liatris spicata ‘Alba’, Eryngium bourgatii, Perovskia ‘Blue Spire’ en Salvia nemorosa.

De toplaag, fijntjes en lang

Tot slot nog 10 % aan hogere planten met bijna geen of een zeer fijn blad, bijv. grassen etc. In deze laag staan ongeveer 3 soorten planten die boven de middelste laag uitsteken

Gebruik voor de bovenlaag goed recht-opgaande planten met bijna bladloze stelen, zoals; Rudbeckia maxima, Verbena bonariensis, en de minder bekende Verbena hastata. Ook zeer geschikt zijn de Molinia grassen met hun opgaande groeiwijze en bijna transparante bloemstelen, gebruik bij voorkeur, Molinia caerulea ‘Karl Foerster’ . Calamagrostis x acutiflora ‘Karl Foerster’ is stevig en recht-opgaand, nog hoger is ‘Skyracer’.

Een ander mooi geschikt gras voor de “Prairie”tuin is Andropogon gerardii.

sp 3

 

gt 9
De rol van transparantie foto; Gert Tabak

Intermingled plantings.

Hiermee nemen we dus afscheid van de traditionele manier voor het ontwerpen van een hiërarchische border waar elke plant zijn eigen plek kreeg. Het nieuwe toverwoord in de tuinarchitectuur is; Intermingled plantings oftewel gemengde beplanting waarbij we meer nauwkeuriger dan voorheen de planten moeten selecteren, vooral met het oog op de transparantie van de middelste en hoogste laag.

Sarah-Price_2395879cIn deze tekening van landschapsontwerper Sarah Price is duidelijk te zien hoe de verschillende lagen worden samengesteld.

Er is in de tuinarchitectuur zeker nog plaats voor de traditionele border maar deze nieuwe wijze van gemengde beplanting geeft een grotere verbinding met natuur waar in deze hectische tijden een groeiende behoefte aan is zeker als we kijken naar de successen die de grote ontwerpers als Oudolf, Pearson, Dunnet, Hitchmough, Diblik en Price hiermee behalen. “Go Wild and Round” en begeef u onder een kleine maar sterk groeiende groep pioniers.

po9

Nog enkele belangrijke tips voor het maken van Intermingled Plantings;

  • Transparantie verkregen door een fijne bijna bladloze structuur is zeer belangrijk. Zorg ervoor dat zonlicht de onderste laag kan bereiken.
  • Ecologische compatibiliteit, leer goed van de wilde flora bij u in de buurt. Let goed op dat sommige planten dominant kunnen zijn en daardoor andere langzaam groeiende planten kunnen overheersen. Let goed op of de planten geschikt zijn voor uw grondsoort. Soms is het nodig de toplaag van uw grond te verwijderen en te vervangen door een meer geschikte grondsoort of substraat.
drentse aa
Landschap Drentsche aa
  • Een goed voorbeeld om inspiratie op te doen is het observeren van ons Hollandse Dotterbloemgrasland (Drentsche Aa), deze weides zijn zeer bloemrijk en aantrekkelijk bovendien kun je goed waarnemen hoe een landschap door het jaar heen kan veranderen. In het vroege voorjaar zien we een mix van de gele dotterbloem (Caltha palustris) en de lichtroze pinksterbloem ( Cardamine pratensis). Vervolgens komt er een bonte periode met roze van de echte koekoeksbloem (Lychnis flos-cuculi), paars van de brede orchis (Orchis majalis majalis), de blauwe moeras vergeet-mij-nietjes (Myosotis scorpioides), gele grote ratelaars (Rhinanthus angustifolius), waterkruiskruid (Senecio aquaticus) en moeras streepzaad (Crepis paldosa). Later in het seizoen zullen de grassen en het rood van veldzuring (Rumex acetosa) gaan domineren. Vlak voor het maaiseizoen zien we wittige kleuren van o.a; de uitgebloeide aren gestreepte witbol (Holcus lanatus).
  • Variatie in bloemvorm (Schermen,Aren,pluimen,knopen,bollen) is van wezenlijk bij intermingled plantings!!
  • Variatie in bladvorm en textuur is eigenlijk nog belangrijker dan de bloei, die vaak een korte periode beslaat. Vooral van dichtbij of gemiddelde afstand het accent komt dan op de vorm of de opvallende kleur van het blad te liggen.
  • Kleur van de bloemen zorgt voor de emotie! Bijvoorbeeld; rode bloemen stralen warme emotie uit, Blauw is een koele beleving maar ook belangrijk als recessieve kleur, het lijkt of planten met deze kleur verder weg zijn dan in werkelijkheid waardoor diepte in de beplanting (border) ontstaat.
  • Persistensie, hoe presteert een plant? Deze kennis is één van de kenmerken van een goede tuinier of landschapsarchitect en wordt verkregen door veel ervaring en observeren. Het is ook van groot belang om er veel research over te doen en ervaringen te delen met mede-tuiniers en collega’s. Een goede tip is de onderzoeksrapporten over dit onderwerp van Noel Kingsbury te lezen. (Evaluating the long term performance of Herbaceous Plants using a questionnaire-based practioner Survey). Het begrip “vaste plant” is door ervaringen onder druk komen te staan en zou in feite verdeeld moeten worden in; langlevende en kortlevende planten, het presteren van een plant hangt af van veel factoren zoals; de mogelijkheid tot uitbreiden (vegetatieve groei), zelf-zaaiend etc. Het is dus zeer de moeite waard u eens te verdiepen in dit onderwerp.
  • Plantdichtheid, bepaal het aantal planten die nodig zijn om de bodem goed te bedekken om een invasie van ongewenste gasten te voorkomen. Geef wel enkele nieuwkomers die spontaan in de tuin verschijnen een kans zich te ontwikkelen. De ervaring die Piet Oudolf hiermee heeft opgedaan door zijn jarenlange ervaring deelt hij in zijn nieuwste boek; Plannen en planten, een nieuw perspectief. Hierin geeft hij van veel planten de aantallen per m2 aan, zeer de moeite waard!

po5

  • Ton ter Linden is een van de ‘Ground Breakers’ van de Dutch Wave. Bekijk hier alle berichten over Ton ter Linden bij TuinenStruinen.
  • Bekijk hier een tv-reportage, uit de jaren 80 over Ton ter Linden’s Tuinen in Ruinen.
  • Bekijk hier vele video’s over Piet Oudolf bij FloraTube.
  • Bekijk hier alle berichten van de serie GO WILD!

po10